Dlaczego w ogóle przejmować się roślinami trującymi w Nowej Zelandii?
Nowa Zelandia kojarzy się z bezpieczną, zieloną krainą: brak jadowitych węży, mało niebezpiecznych zwierząt, przyjazne szlaki. W tym sielankowym obrazku jest jednak wyraźny wyjątek – rośliny trujące, z których część rośnie dosłownie przy popularnych trasach trekkingowych, drogach dojazdowych oraz w parkach miejskich.
Dla lokalsów wiele z nich to “zwykłe chwasty” albo ozdobne krzewy. Dla turysty, który nie zna lokalnej flory, mogą być poważnym problemem. Wystarczy chwila nieuwagi: zjedzony owoc przypominający znaną z Europy jagodę, zabawa dziecka kolorowymi nasionami, przyrządzanie “dzikiej herbatki” z przypadkowych liści lub gałązek. Efekt to zatrucie – od lekkich objawów żołądkowych aż po zagrażające życiu zaburzenia krążenia i oddychania.
Na szlakach w Nowej Zelandii zagrożenie stanowią głównie trzy grupy roślin:
- silnie trujące gatunki rodzime (jak tutu czy poroporo),
- gatunki inwazyjne lub zdziczałe ozdobne, przywleczone z Europy, Azji i Ameryki (np. tojady, wilcza jagoda, naparstnica),
- rośliny podrażniające skórę, które w połączeniu z promieniowaniem UV powodują poważne poparzenia.
Znajomość choćby kilku najbardziej niebezpiecznych gatunków trujących roślin w Nowej Zelandii pozwala uniknąć sytuacji, w której piękny trekking kończy się na ostrym dyżurze. Nie chodzi o to, aby chodzić po krzakach z lupą i atlasem, lecz by wiedzieć, czego nie dotykać, czego nie jeść i czego nie zrywać dla ozdoby czy do ogniska.
Podstawowe zasady bezpieczeństwa: jak obchodzić się z roślinami na szlaku
Najważniejsza reguła: niczego nie jedz “z lasu”
Nowa Zelandia nie jest miejscem, gdzie turysta z Europy czy Polski z łatwością rozpoznaje dzikie, jadalne gatunki. Lokalne owoce, jagody i liście mogą wyglądać podobnie do znanych, ale mieć zupełnie inne właściwości. Dotyczy to również krzewów rosnących przy drogach dojazdowych i parkingach pod szlakami – wiele z nich to rośliny trujące o dekoracyjnych owocach.
Bezpieczna zasada brzmi:
- nie jedz żadnych dzikich owoców, liści, kłączy ani nasion, jeśli nie jesteś w 100% pewien ich identyfikacji,
- nie korzystaj z “porad lokalnych” przypadkowych osób typu: “My to jemy od dziecka, spróbuj” – część gatunków ma jadalne tylko konkretne części rośliny lub jest jadalna po specjalnej obróbce,
- nie zachęcaj dzieci do podjadania roślin po drodze, nawet jeśli owoce wyglądają jak zwykłe jagody, borówki czy maliny.
Większość poważnych zatruć wynika właśnie z mylnego przekonania, że “to na pewno jadalne, bo wygląda znajomo”. W nowozelandzkich górach i lasach bezpieczniej założyć, że wszystko jest niejadalne, chyba że prowadzi cię lokalny przewodnik z doświadczeniem botanicznym.
Minimalny kontakt fizyczny: dotykaj jak najmniej
Niektóre rośliny trujące w Nowej Zelandii działają przy połknięciu, inne wywołują dolegliwości również przy kontakcie ze skórą czy błonami śluzowymi. Na górskich i leśnych szlakach często poruszasz się w wąskich prześwitach, gdzie gałęzie ocierają się o ciało, a trawy i krzewy sięgają ud czy ramion.
Podstawowe nawyki, które realnie zmniejszają ryzyko:
- noś długie spodnie trekkingowe zamiast krótkich spodenek, zwłaszcza na mniej uczęszczanych ścieżkach,
- unikaj chwytania się przypadkowych gałęzi i pędów – jeśli potrzebujesz podparcia, używaj kijków,
- po wyjściu z gęstej roślinności umyj ręce (albo przynajmniej użyj chusteczek nawilżanych lub żelu antybakteryjnego),
- nie przecieraj oczu, nie dotykaj ust ani jedzenia brudnymi dłońmi.
To ważne szczególnie przy roślinach powodujących fotouczulenie. Sok niektórych gatunków (np. barszczy i parzących selerów, ale także niektórych lokalnych roślin) w połączeniu ze słońcem może doprowadzić do poważnych oparzeń skóry, które ujawniają się dopiero po kilku godzinach.
Ostrożnie z ogniskiem, bukietami i ozdobami
Rośliny trujące w Nowej Zelandii bywają eleganckimi dodatkami do bukietów, wianków czy dekoracji kempingowych. Niektóre z nich wydzielają toksyczny dym po spaleniu lub dają pyłek podrażniający oczy i drogi oddechowe.
Na biwaku i podczas długich trekkingów rozsądnie jest:
- nie wrzucać do ogniska nieznanych gałęzi, liści i suchych łodyg – używać drewna pozyskanego z legalnych miejsc,
- nie plotć wianków czy ozdób z przypadkowych roślin (szczególnie dla dzieci),
- nie wkładać kwiatów i liści za opaskę, do czapki czy w okolice twarzy.
Nawet jeśli dana roślina nie jest śmiertelnie trująca, dym i opary z jej spalania potrafią spowodować bóle głowy, podrażnienie oczu i kaszel, co w odległym terenie może skutecznie zepsuć wyprawę.
Tutu (Coriaria spp.) – cichy zabójca nad rzekami i na pastwiskach
Jak wygląda tutu i gdzie je spotkasz?
Tutu to jedna z najniebezpieczniejszych rodzimych roślin trujących w Nowej Zelandii. Występuje kilka gatunków z rodzaju Coriaria, z czego najczęściej na szlakach spotyka się Coriaria arborea i pokrewne. Tutu przyjmuje formę krzewu lub niewielkiego drzewka, wyrastającego nawet do kilku metrów wysokości.
Charakterystyczne cechy wyglądu:
- liście – przeciwległe, jajowate do lancetowatych, zielone, dość delikatne, często ułożone jakby w “pęczki”,
- kwiaty – drobne, zielonkawe, mało rzucające się w oczy, pojawiają się w zwisających gronach,
- owoce – czarne lub ciemnofioletowe “jagody”, zebrane w grona, z połyskiem, wizualnie bardzo atrakcyjne.
Tutu rośnie chętnie:
- wzdłuż rzek i strumieni,
- na skrajach lasów,
- na porzuconych pastwiskach, przy drogach gruntowych,
- w rejonach o dobrej wilgotności i nasłonecznieniu.
Dla trekkingowców problemem jest głównie to, że owoce tutu bardzo przypominają jadalne jagody. Czasem rosną na wysokości wygodnej do zrywania i kuszą prostym “przekąszeniem po drodze”. To prosta droga do ciężkiego zatrucia.
Dlaczego tutu jest tak groźne?
Wszystkie części rośliny (z wyjątkiem miąższu owoców w bardzo specyficznej obróbce) zawierają tutynę i inne toksyczne glikozydy. Substancje te oddziałują na układ nerwowy i sercowo-naczyniowy. Szczególnie niebezpieczne są nasiona, liście, młode pędy i sok rośliny.
Objawy zatrucia tutu mogą pojawić się szybko i są poważne:
- nudności, wymioty, bóle brzucha,
- silne zawroty głowy, dezorientacja,
- drgawki, skurcze mięśni,
- zaburzenia rytmu serca, problemy z oddychaniem,
- w skrajnych przypadkach – śpiączka i zgon.
Znane są przypadki zatruć zwierząt gospodarskich, które zjadały tutu na pastwiskach, oraz ludzi, którzy spożyli miód zanieczyszczony nektarem tutu. Tym bardziej turysta powinien założyć, że żadna “jagoda” na nieznanym krzewie nie jest bezpieczna, jeśli nie zna się rośliny po nazwie.
Jak unikać tutu na szlaku?
Prosty zestaw zasad skutecznie ogranicza ryzyko:
- nie jedz ciemnych jagód rosnących na krzewach nad rzekami i na skraju lasu, jeśli nie jesteś botanikiem,
- nie pozwalaj dzieciom bawić się owocami tutu (toczenie po ziemi, podrzucanie, “udawana herbata” itp.),
- jeśli przypadkowo przerwiesz gałązkę, której sok dostanie się na skórę – umyj to miejsce wodą z mydłem przy pierwszej okazji,
- w przypadku połknięcia podejrzanych owoców – natychmiast skontaktuj się z pomocą medyczną, nawet jeśli objawy są jeszcze słabe.
W praktyce najczęstszy scenariusz wygląda tak: turysta zmęczony marszem widzi krzew z ciemnymi jagodami i, kojarząc je z porzeczkami lub dzikimi jeżynami, je kilka owoców dla “orzeźwienia”. Przy tutu taki odruch może mieć bardzo poważne konsekwencje.
Poroporo (Solanum aviculare, S. laciniatum) – kuszące jagody z rodziny psiankowatych
Rozpoznawanie poroporo
Poroporo to nazwa kilku gatunków z rodzaju Solanum, rodzimych dla Nowej Zelandii i Australii. Występują zarówno w formie krzewów, jak i niewielkich drzewek. Dla wędrowca kluczowy jest fakt, że poroporo tworzy kolorowe owoce przypominające małe pomidorki lub jagody, a więc bardzo atrakcyjne wizualnie.
Najczęściej spotykane cechy:
- liście – wydłużone, często głęboko wcinane, czasem wyglądające jak “pierzaste”, zielone do ciemnozielonych,
- kwiaty – fioletowe do niebieskawych, pięciopłatkowe, z żółtymi pylnikami pośrodku, podobne do kwiatów ziemniaka czy psianki,
- owoce – początkowo zielone, następnie żółte, pomarańczowe aż do ciemnopomarańczowych lub czerwonych; wielkości wiśni lub małego pomidorka koktajlowego.
Poroporo rośnie na skrajach lasów, w zaroślach, na nasypach drogowych, przy ścieżkach w niższych i średnich partiach gór. Szczególnie łatwo natknąć się na nie w wilgotniejszych regionach Wyspy Północnej.
Czy poroporo jest śmiertelnie trujące?
Poroporo zawiera glikoalkaloidy typowe dla rodziny psiankowatych (podobne do solaniny w niedojrzałych ziemniakach). Niedojrzałe owoce, liście i łodygi są zdecydowanie trujące, mogą powodować poważne zatrucia żołądkowo-jelitowe i neurologiczne.
Uważa się, że w pełni dojrzałe owoce niektórych gatunków były tradycyjnie wykorzystywane przez Maorysów po odpowiedniej obróbce, jednak dla turysty jest to informacja myląca. Trudno laikowi ocenić stopień dojrzałości i gatunek, dlatego rozsądnym podejściem jest traktowanie wszystkich części poroporo jako potencjalnie niebezpiecznych.
Objawy zatrucia mogą obejmować:
- ból brzucha, nudności, wymioty, biegunkę,
- bóle głowy, zawroty, uczucie osłabienia,
- w cięższych przypadkach – zaburzenia świadomości, problemy z oddychaniem.
Jak odróżnić poroporo od jadalnych roślin?
Niedoświadczony turysta może pomylić poroporo z młodymi krzewami z jadalnymi owocami (np. niektóre ogrodowe odmiany psiankowatych rosnących przy gospodarstwach). Kilka cech, na które dobrze zwrócić uwagę:
- kwiaty poroporo przypominają kwiaty ziemniaka lub psianki czarnej – pięciopłatkowe, gwiazdkowate, fioletowe z żółtym środkiem,
- owoce często wiszą pojedynczo lub w małych grupach, nie tworzą dużych gron jak u pomidorów,
- liście bywają głęboko powcinane, nieregularne, co wyróżnia je na tle wielu krzewów jagodowych.
Najbezpieczniejsza praktyka jest jednak prosta: wszystko, co wygląda jak “dziki pomidorek” na krzewie w Nowej Zelandii, traktuj jako niejadalne. Kolorowe owoce kuszą, ale obciążenie układu pokarmowego podczas wielodniowego trekkingu to ostatnia rzecz, której potrzeba w górach czy bushu.
Tojady, naparstnice i wilcze jagody – europejscy “zabójcy” na nowozelandzkich szlakach
Tojad (Aconitum spp.) – piękny, ale śmiertelny
Jak rozpoznać tojady w terenie?
Tojad, znany też jako “monkshood” lub “wolfsbane”, to bylina z rodziny jaskrowatych, celowo wprowadzona do ogrodów w Nowej Zelandii jako roślina ozdobna. Z czasem lokalnie zdziczała i dziś można ją spotkać w pobliżu dawnych gospodarstw, przy górskich schroniskach, czasem w poboczach leśnych dróg w chłodniejszych rejonach Wyspy Południowej.
Kilka charakterystycznych cech ułatwia rozpoznanie tojadu:
- kwiaty – zwykle fioletowe lub niebieskie (rzadziej białe), zebrane w pionowe, wąskie grona; pojedynczy kwiat przypomina kaptur mnicha lub hełm,
- liście – dłoniasto podzielone, z głębokimi wcięciami, tworzą wachlarzykowate płaty; żywo zielone, błyszczące,
- łodyga – prosta, sztywna, często do pasa lub wyżej; cała roślina sprawia wrażenie “gęstego” kępa po kępie,
- stanowiska – chłodne, wilgotne miejsca: pobocza górskich dróg, okolice strumieni, ogrodów przy dawnych farmach, czasem wokół starych cmentarzy czy kościołów.
Z daleka kwitnący tojad można pomylić z niektórymi ostróżkami (Delphinium), zwłaszcza dla niewprawnego oka. Różnicą jest właśnie kształt pojedynczego kwiatu – wyraźny “kaptur”, podczas gdy ostróżki mają bardziej klasyczne, otwarte kwiaty.
Dlaczego kontakt z tojadem jest niebezpieczny?
Tojady zawierają akoniatynę i pokrewne alkaloidy. To neuro- i kardiotoksyny, które wchłaniają się również przez nieuszkodzoną skórę. Największe stężenie występuje w korzeniach i bulwach, ale cała roślina jest silnie trująca.
Typowy scenariusz kontaktu w turystyce to:
- zrywanie kwiatów “do zdjęcia” lub do wazonu w schronisku,
- przenoszenie rośliny w rękach bez rękawic,
- dotykanie ust lub oczu rękoma, na których został sok.
Objawy zatrucia (często po krótkim czasie):
- pieczenie, mrowienie skóry w miejscu kontaktu,
- drętwienie ust i języka, jeśli toksyna dostanie się do jamy ustnej,
- nudności, wymioty, zawroty głowy,
- uczucie zimna, kołatanie serca, zaburzenia rytmu,
- w ciężkich zatruciach – porażenie mięśni oddechowych i zatrzymanie krążenia.
Nawet mały fragment korzenia przypadkowo użyty jako “drewniany korek” do naczynia lub patyk do mieszania może stanowić realne zagrożenie. W historii alpejskich wędrówek w Europie zdarzały się śmiertelne zatrucia turystów i pasterzy po zjedzeniu mylnie zebranych kłączy.
Jak postępować przy podejrzeniu kontaktu z tojadem?
Jeśli istnieje ryzyko, że dotknęło się tojadu:
- jak najszybciej umyj ręce i skórę wodą z mydłem,
- nie pocieraj oczu, nie dotykaj twarzy, nie sięgaj po jedzenie przed dokładnym umyciem rąk,
- w razie wystąpienia drętwienia, mrowienia, zawrotów głowy lub zaburzeń rytmu serca – szukaj pilnej pomocy medycznej.
Jeśli w grupie są dzieci, po spacerze w rejonie ogrodów alpejskich (popularnych przy niektórych szlakach) dobrze jest rutynowo przemyć im ręce, nawet jeśli nie zgłaszały dotykania roślin.
Naparstnica (Digitalis purpurea) – “dzwoneczki” pełne glikozydów
Naparstnica purpurowa jest znanym z Europy i Wysp Brytyjskich chwastem, który świetnie zadomowił się również w Nowej Zelandii, zwłaszcza na Wyspie Południowej. Długie kłosy purpurowych, różowych lub białych kwiatów w kształcie dzwonków są bardzo fotogeniczne i często pojawiają się na zdjęciach z trekingu.
Rozpoznać ją można po kilku detalach:
- kwiaty – zwisające, rurkowate, przypominające drobne naparstki (stąd nazwa), często z jaśniejszym wnętrzem i ciemnymi plamkami,
- liście – duże, miękkie, lekko owłosione, w rozetach przy ziemi, o wyraźnie zaznaczonych nerwach,
- pokrój – w pierwszym roku tworzy niską rozetę liści, w kolejnym wypuszcza wysoki pęd kwiatostanowy, sięgający nawet powyżej pasa.
Rośnie masowo:
- wzdłuż żwirowych dróg i ścieżek,
- na skarpach i polanach w niższych i średnich partiach gór,
- w pobliżu osiedli, gdzie początkowo sadzono ją jako roślinę ozdobną.
Czym grozi kontakt z naparstnicą?
Naparstnica zawiera glikozydy nasercowe (m.in. digoksynę i digitoksynę) wykorzystywane w medycynie, ale w niekontrolowanych dawkach są silnie toksyczne. Trujące są wszystkie części rośliny – liście, kwiaty, nasiona.
Zatrucie pojawia się zwykle po spożyciu fragmentów rośliny lub naparu z jej liści, ale wrażliwe osoby mogą reagować podrażnieniem skóry po intensywnym kontakcie.
Objawy mogą obejmować:
- silne nudności, wymioty, ból brzucha,
- zaburzenia widzenia (np. widzenie wszystkiego w odcieniach żółci lub zieleni),
- zawroty głowy, splątanie,
- zaburzenia rytmu serca – od kołatania po groźne arytmie.
Szczególnie narażone są małe dzieci, które mogą zerwać i przeżuć liść lub kwiat “bo ładny”. Podczas przerwy na szlaku, gdy dzieci bawią się w “gotowanie zupy z kwiatków”, dobrze jest kategorycznie zabronić wkładania jakichkolwiek części roślin do ust.
Wilcze jagody i inne psiankowate ozdobne
W pobliżu zabudowań, parkingów przy szlakach czy dawnych gospodarstw można trafić na różne gatunki ozdobnych psiankowatych, sprowadzonych z Europy lub Ameryki Południowej. Należą do nich m.in. różne gatunki Atropa, Brugmansia, Datura czy ozdobne odmiany psianki z kolorowymi jagodami.
Wspólny mianownik: atrakcyjne owoce lub efektowne kwiaty oraz neurotoksyczne alkaloidy (atropina, skopolamina, hioscyjamina). W praktyce turysta może natknąć się na:
- krzewy z gładkimi, błyszczącymi jagodami, często czarnymi lub czerwonymi,
- drzewka z wielkimi, zwisającymi, trąbkowatymi kwiatami (brugmansia – “angel’s trumpet”),
- rośliny z dużymi, kolczastymi torebkami nasiennymi (niektóre datury),
- drobne krzewinki z niewielkimi, ale bardzo kolorowymi “koralikami” – owocami ozdobnymi.
Objawy spożycia takich owoców mogą być bardzo nieprzyjemne:
- silne rozszerzenie źrenic, światłowstręt,
- suchość w ustach, szybkie tętno, zaczerwienienie skóry,
- splątanie, halucynacje, pobudzenie, a potem apatia,
- w ciężkich przypadkach – drgawki, zaburzenia oddychania, śpiączka.
Turysta rzadko szuka pożywienia tuż przy parkingu czy przydomowym ogrodzie, ale dzieci lub osoby nieświadome zagrożeń mogą potraktować takie jagody jak “słodkie koraliki z krzaczka”. Dlatego zasada jest jedna: kolorowe, ładne owoce przy domkach wypoczynkowych lub na poboczu dróg również są poza menu.
Drzewa i krzewy o toksycznym soku – kiedy nawet dotyk bywa ryzykowny
Karaka (Corynocarpus laevigatus) – twarde pestki z miękką pułapką
Karaka to rodzimy, wiecznie zielony gatunek drzewa, często spotykany w nadmorskich rejonach Wyspy Północnej, a także sadzony jako ozdobny w parkach i przy domach. Ma gęstą koronę, grube, skórzaste liście i charakterystyczne owoce.
Najważniejsze cechy:
- liście – duże, grube, błyszczące, ciemnozielone, o całym brzegu; przypominają trochę liście lauru lub magnolii w wersji mini,
- owoce – eliptyczne, wielkości dużej oliwki, najpierw zielone, później złotożółte do pomarańczowych, bardzo dekoracyjne; w środku twarda, duża pestka,
- stanowiska – wybrzeża, klify, parki miejskie, okolice campingów nadmorskich i ścieżek spacerowych.
Dla Maorysów pestki karaki były tradycyjnym źródłem pokarmu, ale wymagały skomplikowanej, wieloetapowej obróbki (moczenie, gotowanie, długie suszenie), by usunąć toksyczny glikozyd – karakinę.
Dlaczego turysta nie powinien eksperymentować z karaką?
Surowe nasiona karaki są silnie trujące. Spożycie nawet niewielkiej ilości może wywołać:
- silne wymioty, biegunkę, bóle brzucha,
- osłabienie, zawroty głowy,
- w przypadkach ciężkich – zaburzenia układu nerwowego, drgawki.
Owoce rosną nisko, spadają na ziemię i bywają zbierane przez dzieci jako “kulki do zabawy”. Problem pojawia się, gdy ktoś postanowi spróbować “orzeszka” w środku. W przydomowych ogrodach zdarzały się zatrucia psów i domowych zwierząt, co dobrze obrazuje skalę zagrożenia.
Podczas spacerów i biwaków w strefie nadmorskiej lepiej trzymać się prostej reguły: nie jedz żadnych twardych pestek ani nasion znalezionych pod drzewami, nawet jeśli brzmią “etnicznie” i kuszą egzotyczną przekąską.
Oleandry i inne toksyczne ozdobniki przy campingach
W cieplejszych regionach Nowej Zelandii, zwłaszcza na nizinach Wyspy Północnej, można spotkać liczne rośliny ozdobne o silnej toksyczności, dobrze znane z Europy i basenu Morza Śródziemnego. Jedną z najbardziej problematycznych jest oleander (Nerium oleander), sadzony w ogrodach, przy motelach, czasem w pobliżu campingów.
Oleander łatwo rozpoznać:
- liście – wąskie, skórzaste, lancetowate, ułożone zwykle po trzy w okółkach,
- kwiaty – duże, różowe, białe lub czerwone, pięciopłatkowe, zebrane w gęste kwiatostany na końcach pędów,
- pokrój – gęsty krzew lub małe drzewko, często formowane przy ścieżkach.
Wszystkie części oleandra – liście, kwiaty, łodygi, a nawet dym ze spalania gałęzi – zawierają silnie działające glikozydy nasercowe. Dla turysty najgroźniejszy jest scenariusz:
- użycie suchej gałązki oleandra jako patyka do pieczenia kiełbasy lub marshmallows,
- wrzucenie gałęzi do ogniska “bo suche i pod ręką”.
W literaturze opisano przypadki poważnych zatruć po zjedzeniu kilku kawałków mięsa opiekanego na patyku z oleandra. Objawy są podobne do tych po naparstnicy – zaburzenia pracy serca, nudności, zawroty głowy, a w ciężkich sytuacjach zatrzymanie krążenia.
Jeśli ognisko rozpalane jest przy campingach otoczonych ozdobną zielenią, rozsądnie jest korzystać wyłącznie z drewna kupionego lub zebrać suche gałęzie z pewnych gatunków drzew w bezpiecznej odległości od rabat ozdobnych.
Rośliny powodujące oparzenia i podrażnienia skóry
Kontaktowe “oparzenia” – nie tylko barszcze i selery
W nowozelandzkim bushu i na górskich łąkach oprócz znanych z Europy roślin fototoksycznych (barszcze, niektóre selery) występuje szereg lokalnych gatunków, których sok w kontakcie ze skórą i promieniowaniem UV może wywołać fitofotodermatozy – bolesne, czasem długotrwałe zmiany skórne.
Typowe objawy kilka godzin po ekspozycji:
- zaczerwienienie skóry, uczucie pieczenia,
- po 4–8 godzinach – silniejsze zaczerwienienie, obrzęk, uczucie pieczenia lub swędzenia,
- po 12–24 godzinach – pojawienie się pęcherzy w miejscach kontaktu z sokiem rośliny,
- po kilku dniach – złuszczanie naskórka i powstawanie ciemnych przebarwień utrzymujących się tygodniami.
- Barszcze i selery dzikie – w tym gatunki z rodzaju Heracleum i dzikie selery rosnące na wilgotnych łąkach i w pobliżu strumieni; ich sok na skórze w połączeniu z ostrym słońcem daje klasyczny obraz fitofotodermatozy.
- Niektóre rośliny z rodziny Rutowatych – zawierają furanokumaryny; spotykane lokalnie jako samosiewy lub element nasadzeń ozdobnych przy szlakach spacerowych.
- Rodzime zioła o grubych, soczystych łodygach – przy zrywaniu na “bukiet” lub jako pseudo-warzywo do ogniska mogą zostawić sok na dłoniach, co kończy się liniowymi oparzeniami, gdy ręce są wystawione na słońce.
- Odzież osłaniająca skórę – lekkie, długie spodnie i koszula z rękawem skutecznie odcinają większość bezpośrednich kontaktów z sokiem roślin.
- Rękawiczki przy przedzieraniu się przez zarośla – nawet cienkie rękawiczki trekkingowe zmniejszają ryzyko, że sok wyląduje na dłoniach, a potem zostanie rozniesiony na twarz lub szyję.
- Unikanie zrywania “zielonego paliwa” na ślepo – do podkładania pod garnek w kuchni polowej lepiej użyć martwego drewna niż świeżych, soczystych łodyg z pobliskiej łąki.
- Mycie skóry po kontakcie – jeśli pojawia się podejrzenie, że sok rośliny trafił na skórę, najrozsądniej jest jak najszybciej dokładnie spłukać to miejsce wodą (z mydłem, jeśli jest pod ręką) i osłonić przed słońcem.
- intensywne swędzenie, uczucie mrowienia lub kłucia,
- drobne, punktowe zaczerwienienia, czasem z mikroskopijnymi pęcherzykami,
- u osób wrażliwych – obrzęk, rozszerzone plamy odczynowe.
- Spłukanie skóry – czystą wodą, bez energicznego wcierania; jeżeli masz mydło, użyj go, aby usunąć resztki soku i olejków eterycznych.
- Ochrona przed słońcem – zasłonięcie odzieżą, bandażem lub nawet chustką; promieniowanie UV nasila uszkodzenia i przebarwienia.
- Chłodzenie – chłodne okłady (nie lód bezpośrednio na skórę) łagodzą ból i świąd.
- Nie przebijać pęcherzy – uszkodzona skóra to otwarte wrota dla infekcji.
- Leki przeciwświądowe i przeciwalergiczne – doustne leki przeciwhistaminowe lub żele łagodzące świąd mogą być bardzo pomocne; dobrze mieć je w apteczce.
- Nie jedz owoców ani nasion, których nie potrafisz bez wątpliwości nazwać i opisać.
- Nie zachęcaj dzieci do “podjadania z krzaków”, nawet jeśli wydaje się, że to znajome gatunki z Europy – lokalne sobowtóry bywają groźne.
- Na leśny głód lepszy jest baton z plecaka niż eksperyment z owocami spod tajemniczego drzewa.
- nie używać świeżo złamanych, zielonych gałęzi z ozdobnych nasadzeń jako patyków do jedzenia,
- nie palić w ognisku roślin, których nie jesteś w stanie rozpoznać – zwłaszcza krzewów z grubymi, skórzastymi liśćmi i dekoracyjnymi kwiatami,
- przy wątpliwościach korzystać z drewna przygotowanego przez obsługę kempingu lub kupionego na stacji.
- późna wiosna i lato – rośliny są w pełni wzrostu, kwitną i owocują; dzieci szczególnie przyciągają kolorowe jagody i kwiaty,
- gorące, bezchmurne dni – promieniowanie UV jest wtedy na tyle silne, że nawet niewielka ilość soku fototoksycznego może dać poważne zmiany skórne,
- po deszczu – mokre liście i łodygi łatwiej oddają sok na skórę przy każdym muśnięciu.
- Umówcie się, że wszystko, co rośnie, można dotknąć tylko jednym palcem, a zrywać wyłącznie po zgodzie dorosłego.
- Wyraźnie powiedz, że nic z ziemi ani z krzaka nie trafia do buzi, nawet “na próbę” – na piknik jedzenie przynoszą ludzie, nie krzaki.
- Jeśli dziecko interesuje się roślinami, zabierz prosty atlas lub aplikację rozpoznającą gatunki i róbcie z tego grę – “znajdź bezpieczne drzewo”, “odszukaj paproć”. Zamiast zabraniać, przekierowujesz ciekawość.
- Środek do dezynfekcji i mycia skóry – niewielka butelka mydła w płynie lub chusteczki myjące.
- Lek przeciwhistaminowy – tabletki przydają się przy silnym świądzie i reakcjach alergicznych.
- Żel lub maść łagodząca świąd – np. z dodatkiem antyhistaminy lub chłodzącym mentolem.
- Jałowe kompresy i bandaż – do osłonięcia pęcherzy lub nadżerek po silnych reakcjach skórnych.
- Notatnik lub telefon z działającym aparatem – możliwość zrobienia wyraźnego zdjęcia rośliny bardzo pomaga lekarzom w ocenie zagrożenia.
- nudności, wymioty, bóle brzucha
- zawroty głowy, dezorientacja
- drgawki, skurcze mięśni
- zaburzenia rytmu serca, problemy z oddychaniem
- Nowa Zelandia jest pozbawiona wielu groźnych zwierząt, ale ma liczne trujące rośliny (rodzime i inwazyjne), które rosną tuż przy popularnych szlakach, drogach i w parkach.
- Dla turystów rośliny traktowane przez lokalsów jako „chwasty” czy ozdoby mogą być poważnym zagrożeniem – kontakt lub zjedzenie owoców, liści czy nasion może prowadzić do ciężkich zatruć.
- Podstawowa zasada bezpieczeństwa to całkowita rezygnacja z jedzenia „czegokolwiek z lasu”, jeśli nie ma się stuprocentowej pewności co do gatunku i sposobu przygotowania rośliny.
- Minimalizowanie kontaktu ze spontaniczną roślinnością (długie spodnie, unikanie chwytania gałęzi, mycie rąk po przejściu przez gęste zarośla) realnie ogranicza ryzyko zatruć i podrażnień skóry.
- Szczególnie groźne są rośliny fotouczulające, których sok w połączeniu z promieniowaniem UV może wywołać poważne oparzenia ujawniające się dopiero po kilku godzinach.
- Na biwaku nie należy palić w ognisku przypadkowych gałęzi ani robić wianków i ozdób z nieznanych roślin, bo toksyczny dym i pyłek mogą podrażnić oczy oraz drogi oddechowe.
- Tutu (Coriaria spp.) to jedna z najgroźniejszych rodzimych roślin – jej atrakcyjne, czarne owoce rosną często nad rzekami i na skrajach lasu, dlatego trzeba je świadomie rozpoznawać i omijać.
Jak wyglądają fitofotodermatozy w terenie?
Początkowo zmiany skórne łatwo zbagatelizować – wyglądają jak lekkie oparzenie słoneczne. Problem zaczyna się po kilku–kilkunastu godzinach, gdy rozwija się pełny obraz reakcji.
Charakterystyczny jest nieregularny kształt zmian: smugi, “odciski palców”, plamy wyglądające jak ślady po spływającej cieczy. Jeśli sok dostał się pod ramiączko plecaka lub do wnętrza buta, zmiany mogą być mocno ograniczone do tych stref i wyjątkowo dokuczliwe przy dalszej wędrówce.
Gatunki, które najczęściej sprawiają kłopoty
W Nowej Zelandii problematyczne są zarówno gatunki rodzime, jak i zawleczone z Europy czy Ameryki Północnej. W turystycznej praktyce najczęściej chodzi o rośliny wysokie, soczyste, łamliwe – takie, które łatwo uszkodzić przechodząc lub torując sobie drogę.
W praktyce rzadko da się zidentyfikować sprawcę po fakcie. Częściej wygląda to tak: przeciskanie się przez zarośla w krótkich spodenkach, popołudniowe słońce, a następnego dnia bolesne plamy na łydkach.
Jak ograniczyć ryzyko reakcji skórnych?
Proste środki ostrożności robią dużą różnicę, zwłaszcza latem, gdy promieniowanie UV w Nowej Zelandii jest wyjątkowo silne.
Turysta, który raz przeszedł pełną fazę takich “oparzeń”, zwykle już nie ma ochoty na chodzenie w krótkich spodenkach po wysokich, mokrych trawach o południu.
Rośliny z drażniącymi włoskami – mikrokolce, duży dyskomfort
Oprócz soków problemem bywają też włoski parzące i kolczaste struktury na powierzchni liści i łodyg. Działają jak mikroskopijne igły, które wbijają się w skórę i wstrzykują drażniące substancje.
W zaroślach, szczególnie na obrzeżach szlaków, można napotkać gatunki o bardzo delikatnym, ale paskudnie działającym owłosieniu. Objawy są zwykle mniej spektakularne niż przy fitofotodermatozach, ale mocno utrudniają marsz:
Wielu wędrowców opisuje to jako “przewlekłe pokrzywy w wersji turbo”. Drapanie przynosi ulgę tylko na chwilę i ryzykuje wtórne zakażenia.
Co robić po narażeniu skóry na działanie roślin?
Scenariusz jest zwykle podobny: kontakt z rośliną, pozornie nic się nie dzieje, dopiero później zaczyna piec, swędzieć, pojawiają się pęcherze. Reakcja w pierwszych godzinach może złagodzić objawy.
Jeśli zmiany zajmują dużą powierzchnię ciała, pojawia się gorączka, dreszcze lub ból uniemożliwiający założenie butów czy plecaka, konieczna jest konsultacja lekarska – najlepiej jak najszybsza, jeszcze przed powrotem w odludne rejony.
Praktyczne zasady bezpieczeństwa – jak unikać roślinnych pułapek na szlaku
Najprostsza reguła: nic z krzaka do ust
Na wielu odcinkach szlaków w Nowej Zelandii rosną także jadalne gatunki – dzikie maliny, jeżyny, naturalizowane zioła. Problem w tym, że osoba spoza lokalnej flory łatwo pomyli bezpieczną roślinę z trującą. Zwłaszcza dzieciom trudno wytłumaczyć subtelne różnice między “dobrymi” i “złymi” jagodami.
Uważne korzystanie z drewna i patyków przy ognisku
Kilka silnie trujących roślin Nowej Zelandii jest krzewami lub małymi drzewami, które w suchej postaci wyglądają jak idealny materiał na ognisko. Problem w tym, że toksyczne związki nie zawsze znikają po wysuszeniu, a czasem nawet wędrują w dym.
Przy biwakowaniu przy campingach, domkach letniskowych i motelach rozsądnie jest:
W praktyce wiele ciężkich zatruć wśród turystów wynikało właśnie z jednorazowego użycia “złego patyka” do kiełbasek, a nie z jedzenia samych roślin.
Planowanie trasy z głową – kiedy rośliny są największym problemem?
Ryzyko kontaktu z toksycznymi roślinami nie jest równomierne przez cały rok. Najbardziej “podchwytliwe” okresy to:
Dobierając trasę dla rodziny lub mniej doświadczonych osób, dobrze jest wybierać szlaki oficjalne, utrzymane, gdzie roślinność jest regularnie przycinana. Boczna, zarośnięta ścieżka “na skróty” bywa ciekawsza, ale to właśnie tam najczęściej dochodzi do gwałtownych kontaktów z trującymi gatunkami.
Jak rozmawiać z dziećmi o roślinach trujących?
Zakazy w stylu “nie ruszaj niczego” rzadko działają na młodszych wędrowców. Skuteczniejsze jest krótkie, konkretne wytłumaczenie połączone z jasnymi regułami.
W sytuacji, gdy dziecko jednak coś zje lub intensywnie bawi się podejrzaną rośliną, nie ma sensu wpadać w panikę. Zbierz jak najwięcej informacji: sfotografuj roślinę, zapamiętaj lokalizację, oszacuj ilość zjedzonego materiału i jak najszybciej skontaktuj się z lokalnym ośrodkiem toksykologicznym lub służbami medycznymi.
Co mieć w apteczce na wypadek kontaktu z roślinami?
Nawet krótka jednodniowa wycieczka z plecakiem zyskuje na bezpieczeństwie, jeśli oprócz bandaży i plastra znajdzie się w nim kilka drobiazgów ukierunkowanych na problemy roślinne.
Ciężkie zatrucia roślinami na szlakach zdarzają się rzadko, ale nieprzyjemne reakcje skórne są codziennością ekip ratunkowych. Niewielka inwestycja w dobrze skomponowaną apteczkę potrafi oszczędzić powrotu z wyprawy z obandażowanymi nogami.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jakie są najniebezpieczniejsze rośliny trujące w Nowej Zelandii na szlakach?
Do najgroźniejszych roślin, z którymi turysta może się zetknąć na szlakach w Nowej Zelandii, należą przede wszystkim rodzime gatunki, takie jak tutu (Coriaria spp.) oraz poroporo (Solanum aviculare, S. laciniatum). Bardzo niebezpieczne bywają też rośliny inwazyjne i ozdobne, m.in. naparstnica, tojady czy wilcza jagoda.
Część z tych roślin rośnie dosłownie przy popularnych trasach, parkingach i drogach dojazdowych. Największy problem polega na tym, że ich owoce często przypominają znane z Europy jadalne jagody, co sprzyja pomyłkom i zatruciom.
Czy można bezpiecznie jeść dzikie jagody i owoce w Nowej Zelandii?
Najbezpieczniejszą zasadą dla turysty jest: nie jedz żadnych dzikich owoców, liści, nasion ani kłączy, jeśli nie jesteś w 100% pewien ich identyfikacji. Wiele nowozelandzkich roślin wygląda podobnie do znanych z Europy gatunków jadalnych, ale ma zupełnie inne, często toksyczne właściwości.
Nie warto też polegać na przypadkowych radach typu „my to jemy od dziecka” – część roślin ma jadalne tylko wybrane części albo wymaga specjalnej obróbki. Najrozsądniej założyć, że wszystko jest niejadalne, chyba że jesteś z doświadczonym lokalnym przewodnikiem lub botanikiem.
Jak rozpoznać roślinę tutu w Nowej Zelandii?
Tutu (Coriaria spp.) to krzew lub niewielkie drzewko, dorastające do kilku metrów wysokości. Ma przeciwległe, jajowate do lancetowatych, dość delikatne zielone liście, często ułożone jakby w „pęczki”. Kwiaty są drobne, zielonkawe, zwisające w mało rzucających się w oczy gronach.
Najbardziej charakterystyczne są owoce: czarne lub ciemnofioletowe, błyszczące „jagody” zebrane w grona. Bardzo przypominają jadalne owoce (np. porzeczki) i często rosną na wysokości wygodnej do zrywania. Tutu spotkasz głównie nad rzekami, na skrajach lasów, porzuconych pastwiskach i przy gruntowych drogach.
Jakie są objawy zatrucia rośliną tutu?
Wszystkie części tutu (szczególnie nasiona, liście, młode pędy i sok) zawierają silne toksyny działające na układ nerwowy i krążenia. Objawy zatrucia pojawiają się często szybko po spożyciu.
W ciężkich przypadkach może dojść do śpiączki i zgonu. Nawet po zjedzeniu kilku „jagodopodobnych” owoców wskazany jest natychmiastowy kontakt z pomocą medyczną.
Co zrobić, jeśli zjem podejrzane owoce lub dotknę nieznanej rośliny w Nowej Zelandii?
Jeśli połkniesz owoce lub części rośliny, których nie jesteś pewien, potraktuj to jako potencjalne zatrucie, zwłaszcza gdy owoce były podobne do znanych jagód. Nie czekaj na nasilone objawy – jak najszybciej skontaktuj się z lokalnymi służbami medycznymi lub udaj się na ostry dyżur.
W przypadku kontaktu skóry z sokiem rośliny (np. przy złamaniu gałęzi) jak najszybciej umyj to miejsce wodą z mydłem. Do czasu umycia staraj się nie dotykać oczu, ust ani jedzenia, aby nie przenieść toksyn lub substancji podrażniających na błony śluzowe.
Jak chronić dzieci przed roślinami trującymi na szlakach w Nowej Zelandii?
Dzieci są szczególnie narażone, ponieważ chętnie sięgają po kolorowe owoce, nasiona i liście „do zabawy”. Już na początku wycieczki jasno ustal zasadę, że nie wolno jeść niczego z krzaków i drzew oraz bawić się nieznanymi jagodami, kwiatami czy nasionami.
Unikaj także plecenia wianków z przypadkowych roślin oraz wkładania kwiatów do czapek czy opasek dzieci. Na węższych ścieżkach zadbaj, aby maluchy szły blisko środka trasy, nie przedzierając się przez krzewy i wysokie trawy.
Czy rośliny w Nowej Zelandii mogą poparzyć skórę jak barszcz Sosnowskiego?
W Nowej Zelandii występują rośliny, których sok w połączeniu z promieniowaniem UV wywołuje silne podrażnienia i fotouczulenie skóry, zbliżone skutkami do poparzeń. Dotyczy to m.in. niektórych selerów, barszczy i lokalnych gatunków o podobnym działaniu.
Aby zminimalizować ryzyko, warto nosić długie spodnie trekkingowe, unikać chwytania się nieznanych pędów i gałęzi oraz po wyjściu z gęstej roślinności myć ręce lub używać chusteczek nawilżanych. To proste środki, które znacząco zmniejszają ryzyko bolesnych reakcji skórnych.
